Λόγοι της Αγοράς

Ο Απόστολος ο Αθηναίος μονολογεί…

Από το Βυζάντιο ως τον Ιβάν τον Τρομερό

leave a comment »

» Όλη η Pωσία, το Kίεβο, το Σμόλενσκ και άλλες πόλεις με τα περίχωρά τους… από την θεϊκή βούληση, από τους προπάππους μας, ανέκαθεν αποτελούν την πατρική μας περιουσία «.
Ιβάν Γ’ 15ος αιώνας

Α. Νέα Ρώμη και Τρίτη Ρώμη

 

Η ζωτική σημασία του ελέγχου της Μαύρης Θάλασσας μέσω του ελέγχου των Ανατολικών Βαλκανίων και της Κωνσταντινούπολης ήταν κατανοητή στους Ρώσους ήδη από τον βαθύτερο Μεσαίωνα: οι Ρως του Κιέβου είχαν δώσει σαφέστατα δείγματα των προθέσεών τους από το 968, όταν κατόπιν πρόσκλησης του Βυζαντίου εισέβαλλαν στην Βουλγαρία και, αφού κέρδισαν τον πόλεμο αντί ν’αποχωρήσουν θριαμβευτές και να παραδώσουν τα εδάφη στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία, επιχείρησαν να μεταφέρουν την πρωτεύουσα του κράτους τους στην κατακτημένη βουλγαρική πρωτεύουσα Πρέσλαβ. Η αντίδραση του Ιωάννη Τσιμισκή ήταν άμεση και δυναμική και τα χειρότερα αποφεύχθηκαν. Ομοίως, η δυνητική επικινδυνότητα των Ρώσων για τον γεωπολιτικό έλεγχο της Μαύρης Θάλασσας από την Κωνσταντινούπολη ήταν πλήρως αντιληπτή από κάθε βυζαντινή κυβέρνηση από τον 10ο αιώνα και μέχρι και το 1204.

Kiev Rus IX-X (with military campaigns).jpg

Πράγματι, με τον «εκχριστιανισμό» (μια βαθύτατα πολιτική επιλογή καθεαυτή) του ρωσικού πριγκιπάτου, η βυζαντινή μηχανή εγκαθίδρυσε επί αυτού πολύ προσεκτικά έναν μηχανισμό ιδεολογικού-θρησκευτικού ελέγχου που δεν απαντάται σε κανένα άλλο μέλος της άτυπης «βυζαντινής κοινοπολιτείας». Η ρωσική εκκλησία εντάχθηκε στην κωνσταντινουπολίτικη, και ο Επίσκοπός της ήταν πάντα Ρωμαίος πολίτης που στελνόταν γι’αυτόν τον σκοπό από την βυζαντινή πρωτεύουσα -πρακτικά ορισμένος από τον αυτοκράτορα. Φαίνεται ότι οι βυζαντινοί αυτοί Επίσκοποι ασκούσαν ιδιαίτερα επίμονη φιλοβυζαντινή πολιτική, διότι οι συγκρούσεις ανάμεσα σ’αυτούς και τους ντόπιους υφισταμένους τους όχι μόνον δεν έλειπαν, αλλά ήταν ο κανόνας (για τις κρίσεις αυτές ιδιαίτερα κατατοπιστικά είναι τα σχετικά με την ρωσική εκκλησία κεφάλαια των «Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization», από τους Norman Hepburn Baynes και Henry St. Lawrence Beaufort Moss και «Byzantium, the Empire of New Rome» του Cyril A. Mango). Η πλέον προφανής εξήγηση γι’αυτήν την βυζαντινή επιμονή είναι η γεωπολιτική πραγματικότητα, όπως την έβλεπε η Κωνσταντινούπολη: με σχεδόν άπειρες δυνατότητες επέκτασης προς τις στέππες της Κεντρικής Ασίας και φύσει φιλοπόλεμη, η νεαρή Ρωσία μπορούσε από την αρχή να έχει βάσιμες αυτοκρατορικές βλέψεις, που -λόγω και των Σλάβων σε Βαλκάνια και Κεντρική Ευρώπη- θα μπορούσαν να έχουν καταστροφικά αποτελέσματα και για το Βυζάντιο.

Η αναμέτρηση που φοβόταν η βυζαντινή ελίτ δεν ήρθε ποτέ, διότι εν τέλει και η Ανατολική Αυτοκρατορία και το Πριγκιπάτο των Ρως έπεσαν θύματα των μεγάλων γεωπολιτικών ανακατατάξεων του 13ου αιώνα: η μεν Κωνσταντινούπολη καταλήφθηκε από τους Σταυροφόρους το 1204 (και η «Λατινική Αυτοκρατορία» που την ακολούθησε δεν έγινε ποτέ γεωπολιτική οντότητα με έστω μερικώς αυτόνομη ύπαρξη), το δε κράτος του Κιέβου υπέφερε από εκτεταμένη διαίρεση λόγω του ημιφυλετικού του χαρακτήρα, καταστροφικούς εμφύλιους πολέμους (όχι και χωρίς την βοήθεια των δυτικών γειτόνων του), ώσπου τα κρατίδια που προήλθαν από τις διασπάσεις του υποδουλώθηκαν σταδιακά στους Μογγόλους (περίπου 1230-1480, όλο το κράτος εκτός από την περιοχή του Νοβγκορόντ).

Παραδόξως, η υποδούλωση στους Μογγόλους αποτέλεσε συστατικό της μετέπειτα αυτόνομης ρωσικής πολιτιστικής εξέλιξης, αλλά και στρατηγικής δυναμικής. Aυτή η κατάκτηση έκοψε απόλυτα την σύνδεση ανάμεσα στα υποταγμένα κρατίδια και τον Βόσπορο, απελευθέρωσε την «εθνική» τους Εκκλησία, και τα ενέταξε καθοριστικά σ’έναν κόσμο στον οποίο κυριαρχούσε ως ηρωϊκό πρότυπο η φιγούρα του Τατάρου πολεμιστή της Στέππας. Η έκρηξη δε των «βόρειων σταυροφοριών» έδωσε την ευκαιρία στους Ρώσους του Νοβγκορόντ να ασκήσουν το πολεμικό τους πνεύμα στον Ιερό Πόλεμο ενάντια στους Τεύτονες Ιππότες και τους Σουηδούς, και να προσαρμόσουν για πρώτη φορά το ιδεολογικό τους στίγμα ως υπερασπιστές της Ορθοδοξίας και Αντιδυτικοί.

Παρ’όλ’αυτά την τελευταία βασική πινελιά στην ρωσική πολιτική ψυχοσύνθεση την έδωσαν η Σύνοδος της Φερράρας-Φλωρεντίας με την (κωμικτραγική στον τρόπο επίτευξης, αλλά και στα πραγματικά της αποτελέσματα) Ένωση των Εκκλησιών το 1439, και -φυσικά- η Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Αν και δεν είναι σαφές, ούτε πότε έφτασαν τα νέα της Ενώσεως των Εκκλησιών στους Ρώσους (λαμβάνοντας υπόψιν τα μέσα και τους δρόμους της εποχής μπορεί να πήρε και χρόνο), ούτε μέσω ποιας οδού (κρίνοντας από τον αντίκτυπο, είναι πιθανότερο ότι τα μαντάτα τούς τα μετάδωσαν θριαμβολογούντες μάλλον οι καθολικοί τους γείτονες παρά ορθόδοξοι έμποροι), το σίγουρο είναι ότι στην ήδη πολεμικά φορτισμένη Ρωσία η είδηση ότι η Μητέρα Εκκλησία παραδόθηκε στον Πάπα έπεσε σαν βόμβα. Το Τσάριγκραντ δεν ήταν πια η πρωτεύουσα των Πιστών, και η ρώσικη Εκκλησία ήταν πλέον η μόνη υπερασπίστρια της Ορθής Πίστης. Η δε πτώση της Πόλης στα χέρια των Οθωμανών 14 έτη αργότερα λειτούργησε απλά ως επιβεβαίωση ότι οι Ρωμαίοι πλήρωναν την απώλεια της Πίστης τους με απώλεια του δικαιώματός τους να κατέχουν την Αυτοκρατορία. Και φυσικά, εάν οι Ρωμαίοι είχαν απωλέσει το δικαίωμα στην Αυτοκρατορία και την πρωτεύουσά της…

 

Β. Ιβάν ο Τρομερός

 

Την ίδια περίοδο που ο Μωάμεθ ο Πορθητής πρόσθετε τον τίτλο Kayser-i Rum (Καίσαρ των Ρωμαίων) στους ήδη υπάρχοντες που του’χε κληροδοτήσει ο μπαμπάς Μουράτ, το μοσχοβίτικο Δουκάτο εμφανιζόταν ως η νέα δύναμη ανάμεσα στα ρωσικά κράτη. Όντας εξαιρετικά τοποθετημένη στην συμβολή των βασικότερων ποταμίσιων εμπορικών οδών, η Μόσχα εξελίχθηκε σε σημαντική πόλη σχετικά γρήγορα, και το Δουκάτο του οποίου ήταν η πρωτεύουσα σύντομα έγινε σημαντικότερο και ισχυρότερο από το κράτος του Νοβγκορόντ. Χρειάστηκε ελάχιστος χρόνος και μια σειρά πολέμων με Πολωνία και Λιθουανία για ν’απορροφηθεί ολόκληρο το Νοβγκορόντ από την Μόσχα του Ιβάν Γ’ που, όντας παντρεμένος με την ανιψιά του τελευταίου Βυζαντινού Αυτοκράτορα έγινε κι ο πρώτος διεκδικητής του αυτοκρατορικού τίτλου.

Θα χρειαστεί να περάσουν δυο γενεές Ρώσων μοναρχών για να δούμε τον πρώτο εστεμμένο Τσάρο το 1547 : είναι ο Ιβάν Δ’ (ο γνωστός και ως «ο Τρομερός»), εγγονός του προαναφερθέντος Ιβάν. Η δε πρετοιμασία γι’αυτήν την στέψη ήταν αργή, αλλά μεθοδική: και ο πατέρας του και ο παππούς του χρησιμοποιούσαν ήδη τον τίτλο αλλά και τα βυζαντινά σύμβολα (τουλάχιστον από το 1460), ενώ η Εκκλησία είχε καταβάλει σημαντικές προσπάθειες για την αποσύνδεση του τίτλου αυτού από τους αυτοκράτορες της Πόλης και την σύνδεσή του με τους Μοσχοβίτες Μεγάλους Δούκες.

Το 1547 η Ρωσία αποκτούσε Καίσαρα, αλλά δεν ήταν ακόμη πραγματική Αυτοκρατορία. Μ’αυτήν την έννοια η Ρωσική Αυτοκρατορία ανήκει στην πολύ μικρή εκείνη λίστα που περιλαμβάνει τα κράτη που αυτοανακυρήχτηκαν «Αυτοκρατορίες» δηλώνοντας μάλλον τους πόθους των ηγετών τους παρά την πραγματικότητα, και κατάφεραν ωστόσο να γίνουν τέτοιες. Η λίστα είναι ιδιαιτέρως μικρή. Για την ακρίβεια, ο γράφων γνωρίζει μόνον άλλη μία τέτοια «προαναγγελθείσα Αυτοκρατορία», την Αγγλία…

Ο Ιβάν ο Δ’ δεν ήταν μόνον ο πρώτος εστεμμένος Τσάρος, αλλά και ο πρώτος Ρώσος ηγέτης μετά την μεσαιωνική περίοδο που στρέφει τον ρωσικό επεκτατισμό -ταυτόχρονα- προς τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία από την μια, την Βαλτική από την άλλη. Το 1552 η Ρωσία θα προσαρτήσει το Χανάτο του Καζάν και το 1556 το Χανάτο του Αστραχάν, αποκτώντας έτσι πρόσβαση στην Κασπία και τον απόλυτο έλεγχο της εμπορικής οδού του Βόλγα. Το 1558, ο Τσάρος θα στραφεί προς τη Λιβονία σε μια προσπάθεια να συνδέσει τις νέες του κατακτήσεις με ένα λιμάνι στον Βορρά. Ένας Δανός Δούκας θα στεφθεί ηγεμών της Λιβονίας στη Μόσχα, θα δώσει τον όρκο υποταγής στον Ιβάν Δ’ και με 20.000 Ρώσους στρατιώτες θα εκστρατεύσει εναντίον των Σουηδών στη Βαλτική. Η κίνηση αποδείχτηκε καταστροφική, μπλέκοντας την Ρωσία σ’έναν πολυετή πόλεμο εναντίον της Πολωνίας-Λιθουανίας, της Σουηδίας και της Δανίας, που εξελίχθηκε σε διμέτωπο όταν το Χανάτο της Κριμαίας -υποστηριζόμενο από τους Οθωμανούς και την Ορδή των Τούρκων Νόγκαϊ- εισέβαλλε στη Ρωσία φτάνοντας να λεηλατεί μέχρι και τα περίχωρα της Μόσχας. Μοιραία, αυτή η απόπειρα των Ρώσων να αποκτήσουν λιμάνι στην Βαλτική Θάλασσα επρόκειτο να καταλήξει σε φιάσκο.

Η απειλή των Τατάρων της Κριμαίας και του Οθωμανού Σουλτάνου αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά στην μάχη του Μόλοντι (60χλμ νότια της Μόσχας) το 1572. Παρά ταύτα η εισβολή τους σε ρωσικό έδαφος επανέφερε στα μάτια των Τσάρων τον στρατηγικό στόχο της Κριμαίας, συνδέοντάς την ξανά με την ίδια την έννοια της ασφάλειας του ρωσικού κράτους. Από εκείνο το ιστορικό σημείο, η Χερσοννησος γίνεται η εμμονή μιας ακολουθίας Ρώσων ηγετών, ενώ το στρατηγικό δόγμα όσον αφορά την περιοχή γίνεται αδιαπραγμάτευτο: η Ρωσία μπορεί να είναι ασφαλής, μόνον εάν ολόκληρη η Χερσόννησος είναι υπό τον ρωσικό έλεγχο. Το Δόγμα αυτό παραμένει ενεργό μέχρι σήμερα. Η δε αποτυχία των Ρώσων να κερδίσουν μια έξοδο στην Βαλτική, απλά υπογράμμισε ακόμη περισσότερο την ανάγκη της κατάκτησης αυτής της εξόδου…

Advertisements

Written by apostolosathinaios

Νοέμβριος 13, 2008 στις 16:38

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: